خواهش می کنم، این متن را که نسبتا طولانی است با اعصاب آرام و با دقت و آرامش و به طور کامل مطالعه کرده و نظرات خود را بدور از هر گونه نیش و کنایه مطرح بفرمایید.
سپاسگزارم
ا.م.گمینی- بخش نجوم تبیان
رنجنامهای بر غربت غریب «دکترحسابی»، در هیاهوی خاطرهسازان!
زندهیاد دکتر حسابی بیشک از خدمتگزاران علم و فرهنگ ایران در عصر حاضر و از پیشگامان رواج دانش جدید و ایجاد نهادهای علمی نوین در کشور به شمار میرود که در شرایطی سخت با شوق به ایران بازگشت و با پایهگذاری و مشارکت در ایجاد بزرگترین نهادهای علمی، آموزشی و اجرایی کشور نقشی مؤثر در مسیر توسعه علمی ایران ایفا کرد.
به گزارش خبرنگار علمی خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا)، شاید مهمترین تقدیری که در زمان حیات این استاد فقید که امروز نامش آذین بخش خیابانها و اماکن گوناگون شده است، از وی شد، تجلیل جمعی از شاگردان و دوستداران قدرشناسش در انجمن فیزیک ایران از وی در کنفرانس شصت سال فیزیک ایران در سال ۱۳۶۶ بود که بخشی از مراسم را به تجلیل از او به عنوان «پدر فیزیک ایران» اختصاص دادند. امری که در آن سالها با برخی موانع و انتقادات نیز همراه بود!
با این حال اندک زمانی پس از درگذشت دکتر حسابی به یکباره نام او در رسانهها مطرح شد و دیری نگذشت که این استاد پیشکسوت به سرعت به شهرتی بیسابقه دست یافت، به طوری که خیابانها و مدرسهها و اماکن مختلفی در سراسر کشور به اسم وی نامگذاری شد و نام او دربرخی کتب درسی به صورتی اغراقآمیز در کنار بزرگان علم و دانش تاریخ بشر ثبت شد!
اگر چه در کشور ما فقدان شخصیتهای بزرگ علمی و فرهنگی گاهی یکی از شروط بازشناسی و قدردانی از آنها شده است، ولی در مورد مرحوم دکتر حسابی به نظر میرسد، دلایل دیگری هم در شهرت یکباره وی مؤثر بوده است.
از جمله آنها طرح اعطای عنوان مرد علمی سال ۱۹۹۰ در رشته فیزیک از سوی مؤسسهای موسوم به «مرکز بینالمللی بیوگرافی» کمبریج به مرحوم دکتر محمود حسابی است. عنوانی که اگرچه به زعم جامعه علمی و فیزیکپیشگان کشور، با توجه به عدم اعتبار علمی آن مؤسسه، خدمات درخشان علمی مرحوم دکتر حسابی را خدشهدار کرد، ولی در تبلیغات و مطالبی که از سوی برخی مطرح میشود، از آن به عنوان یکی از بزرگترین افتخارات و عناوین علمی این دانشمند فقید یاد میشود!
تنها شاگرد ایرانی انشتین؟
یکی دیگر از مهمترین افتخارات و عناوینی که درباره مرحوم حسابی مطرح شده و همچنان سرتیتر بسیاری از بیوگرافیها و مقالات و خبرها در مورد ایشان است، عنوان «تنها شاگرد ایرانی انشتین» است. 
البته با توجه به جایگاه برجسته آلبرت انشتین به عنوان یکی از بزرگترین دانشمندان سدههای اخیر و به ویژه با توجه به جایگاه و موقعیت منحصر به فرد این فیزیکدان بزرگ به عنوان سمبل علم و دانش در جامعه علم دوست ما، تلاش برای انتساب دکتر حسابی به عنوان یک فیزیکدان ایرانی به این دانشمند برجسته قرن چندان غریب نیست، با این حال مرحوم حسابی در معدود مصاحبههایی که داشته ــ از جمله مصاحبه تفصیلی با مجله «دانشمند» ــ در بیان خاطرات خود تنها به دیداری کوتاه با «آلبرت انشتین» اشاره میکند که طی آن نظریه خود را برای آن فیزیکدان بزرگ مطرح کرده و انشتین از او خواسته به تحقیقاتش در آن زمینه ادامه دهد. حسابی هیچگاه ادعا نکرده است که شاگرد انیشتین بوده است و این ادعای مطرحشده در رسانهها هم پایه و اساسی ندارد.
به رغم روایت مستند و روشن مرحوم حسابی درباره دیدار کوتاه وی با انشتین و انتقادات و هشدارهای جسته و گریختهای که با ملاحظه شأن و جایگاه برجسته این استاد فقید از سوی جامعه علمی کشور ابراز میشود، متأسفانه شاهد برخی داستانسراییهای عجیب و غریبی درباره آشنایی و مراوده استاد حسابی با انشتین هستیم که هرساله بر شاخ و برگ آن نیز افزوده میشود و کارخانه خاطرهسازی و خیالپردازی فعال در این عرصه که روزگاری از استاد تنها بهعنوان «شاگرد انیشتین» یاد میکرد، در سالهای اخیر، انیشتین را در کنار دانشمندان بزرگ دیگری چون شرودینگر، فرمی، دیراک، بور و … پای سفره هفتسین ایرانی در منزل این دانشجوی ایرانی مینشاند که البته در تازهترین ویراست این خاطرهسازیها، عنصر اناثی از خانواده انشتین هم به این جمع خاطرهانگیز علمی افزوده شده است!
و در این میان، کارخانه داستانسرایی که گویا سالها از مشکل فقدان هرگونه تصویر و مدرک مستندی از ارتباطات و مراودات علمی و خانوادگی مرحوم حسابی با انشتین رنج میبرد به تازگی تصویری از انشتین را در کنار فردی که بیشباهت به استاد حسابی نیست به عنوان «تصویری کمیاب از انشتین و دکتر حسابی» آذینبخش خاطرات عجیب و غریب رو به گسترش در روزنامهها و وبلاگستان فارسی کرده که نشان از روند رو به گسترش و نگرانکننده تولیدات آن دارد!
دکتر منصوری
دکتر رضا منصوری، استاد فیزیک دانشگاه صنعتی شریف و رییس سابق انجمن فیزیک ایران که بانی مراسم تجلیل از خدمات علمی استاد در کنفرانس فیزیک سال ۱۳۶۶ بوده، طی سالهای اخیر بارها نسبت به عواقب داستانسراییها و خاطرهپردازیهای بیاساس در تخریب شخصیت و جایگاه رفیع علمی و فرهنگی دکتر حسابی هشدار داده است. وی در یادداشتی انتقادی به دردسرها و مانعتراشیهای فراوان ایجاد شده در برگزاری آن مراسم اشاره کرده و نوشته است:
«کسی فکر نمیکرد یک قدردانی ساده باعث این همه شرمساری اهل علم ایران بشود. از حسابی، بنیانگذار فیزیک دانشگاهی ایران که نظریهای در مورد ماده نوشت و برخی با پرداخت دویست دلار “اولین مرد علمی سال” تقلبی ایرانش کردند، از حسابی که تنها ده دقیقه در یکی از زمانهای دیدار عمومی انیشتین با وی صحبت کرده بود، دانشمندی در قد و قواره نیوتون و انیشتین (به کتب درسی مراجعه کنید) ساختهاند، فرهیختهای که در یک مراسم نوروزی، انشتین، شرودینگر، فرمی، دیراک و بور را در منزلش دعوت میکند و این دانشمندان را مسحور تمدن ایران و آیینهای ملی ما میکند، اخیراً مشتی دروغ و اکاذیب که در کنار عکسی از انیشتین با شخصی که ادعا شده، مرحوم حسابی است دربرخی رسانهها و سایتهای اینترنتی چاپ یا منعکس شده است. شخصی که در عکس کنار انیشتین ایستاده است، گودل (ریاضیدان مشهور) است، نه حسابی!
در توضیحات زیر عکس ادعا شده است انیشتین همراه با خواهرش در مراسم نوروز شرکت کرده است. مراجعه به تاریخ نشان میدهد که خواهر انیشتین تنها در سالهای ۱۹۴۰ تا ۱۹۴۶ در پرینستون بوده است. در این سالها نه حسابی در پرینستون بوده است نه بور، نه فرمی، نه شرودینگر و نه دیراک. کجاست نگاه و دقتنظر حرفهای رسانههای ما که به این سهولت گول این دروغپردازان را میخورد!» 
در بخش دیگری از یادداشت این عضو فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی و فرهنگستان علوم کشورهای در حال توسعه(تواس) آمده است: «مرحوم حسابی زمانی مقالهای میفرستد برای مجلهای در پاریس. بر اسناد تاریخی این مقاله برای داوری به استاد سینج (John Lighton Synge)، نسبیتدان معروف، داده میشود که داور به دلیل برخی اشتباهات محاسباتی آن مقاله را برای چاپ نمیپذیرد. تا کی برخی افراد و رسانهها میخواهند به این روند ناثواب خود ادامه دهند؟»
در خاتمه این یادداشت با بیان اینکه با شیادی نمیتوان عالِم و دانشمند ساخت و این قبیل دروغ و خیالپردازیها نتیجهای جز انحراف نسل آینده از مسیر حرکت سالم علمی ندارد آمده است: «قهرمان علمی کم از قهرمان جنگ ندارد و پیروزی در علم تنها با کار مستمر و ممارست فراوان حاصل میشود. از انسانهای ساده زحمتکش و دوستدار ایران بت نسازیم!»
طرح مطالب اغراقآمیز درباره مرحوم حسابی نتیجهای جز خدشه به شخصیت ایشان و جامعه علمی کشور و بدبینی جوانان ندارد
رئیس انجمن فیزیک ایران
دکتر اکبرزاده، رییس انجمن فیزیک ایران نیز در گفتوگو با خبرنگار «علمی» خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) با بیان این که بخشی از مطالبی که در مورد مرحوم دکتر حسابی از جمله همکاری و ارتباط وی با انشتین مطرح میشود اغراقآمیز و غیر واقعی است، اظهار کرد: دکتر حسابی خدماتی در زمان خود به جامعه علمی عرضه کرده که قابل انکار نیست اما طرح مطالب اغراقآمیز در مورد وی نتیجهای جز خدشه به زحمات ایشان در پی ندارد.
وی گفت: انجمن فیزیک ایران در سالهای اخیر همواره با طرح این قبیل مطالب اغراقآمیز برخورد کرده و از جمله در دوره قبلی هیات مدیره انجمن، دکتر منصوری طی نامهای به ریاست دانشگاه اصفهان به درج برخی مطالب غیرواقعی و اغراقآمیز در کتیبه یادبود دکتر حسابی که در دانشگاه نصب شده اعتراض کرده است.
رییس انجمن فیزیک ایران تصریح کرد: موضع انجمن در این خصوص کاملا روشن است. انجمن این قبیل اغراقها را که به نوعی سوء استفاده از شخصیتهای علمی بوده و به خدشهدار شدن آنها منجر میشود را به هیچ وجه نمیپذیرد.
وی خاطر نشان کرد: این موضوع یکی از آفتهای جامعه علمی ماست که به علت سردرگمی و عدم جایگاه مشخص برای مسایل، میدان برای سوءاستفاده عدهای فراهم است و گرنه در یک جامعه علمی بالغ چنین مشکلاتی وجود ندارد.
اکبرزاده با تاکید بر ضرورت مقابله با انتشار این قبیل مطالب بیاساس نسبت به تبعات منفی آن در ایجاد سرخوردگی و بدبینی در نسل جوان و روند رو به رشد علمی کشور هشدار داد و گفت: زیان این قبیل اقدامات دامنگیر کل جامعه علمی است و نوعی بیاعتمادی را ایجاد میکند. اگر فردی بیشتر از واقعیت بزرگ جلوه داده شود، ممکن است جوانان در ابتدا بپذیرند، اما پس از افزایش اطلاعات و به سرعت به واقعیت پی خواهند برد و در نتیجه به سایر مسایل هم شک میکنند و بیاعتمادی در جامعه علمی گسترش مییابد که زیان این دامن همه جامعه را میگیرد.
رییس انجمن فیزیک ایران با تاکید بر این که باید درج مطالب درباره چهرههای علمی ایرانی در کتب درسی باید با تامل بیشتری صورت گیرد، اضافه کرد: این مساله یک مشغله ذهنی برای همکاران انجمن فیزیک است که قرار است در مورد آن بحث شود تا تصمیم جدی تری اتخاذ شود.
چه بسا اگر دکتر حسابی میتوانست به عشق سرشار خود به رفع عقبماندگیها و پیشرفت کشورش غلبه کرده و آسایش کار در آزمایشگاهها و محیطهای علمی پیشرفته غرب را به شوق خدمت در جامعه عقب نگهداشتهشده ایران دهههای نخست سده ۱۳۰۰ رها نکرده و تحقیقات علمی موفق خود را در عرصه فیزیک پی میگرفت، روزی به فیزیکدانی نامدار در عرصه جهانی و صاحب نظریه تبدیل میشد؛ اما روح بلند و متعهد دکتر حسابی که با اغنای خودخواهانه حس علمدوستی و کسب عناوین و افتخارات فردی سیراب نمیشد، آینده دیگری را برای او رقم زد.
اندک تأملی در سوابق و خدمات درخشان این دانشمند متعهد که همگان بر نقش تاریخی و سازنده او در پیشرفت علمی ایران اذعان دارند، چنان تصویری باشکوه و ستودنی از مرحوم دکتر حسابی ترسیم میکند که عناوینی چون «مرد علمی سال»، «شاگرد ایرانی انشتین» و برخی تعبیرات مبالغهآمیز که درباره جایگاه علمی آن مرحوم در عرصه تحقیقات فیزیک مطرح میشود در برابر آنها رنگ میبازد. 
حسابی بدون این عناوین هم دوستداشتنی، ستودنی و بزرگ است و چه بسا دوستداشتنیتر، ستودنیتر و بزرگتر.
و به قول حافظ که استاد عمیقاً به او عشق میورزید:
« ز عشق نـاتمام ما جمـال یـار مسـتغنی است
به آب و رنگ و خال و خط چه حاجت روی زیبا را»
نگاهی گذرا به فهرست پرشمار چهرهها و شخصیتهای برجسته، اما مهجور و فراموش شده علمی و فرهنگی کشور، ما را به جوابی نه چندان خوشایند میرساند که براساس آن باید در کنار تجلیل از جایگاه خادمان علمی چون حسابی، بیش از پیش در ساماندهی بنیادی مفهوم علم و جایگاه دانشگران در جامعهای که به رغم گذشت ۷۰ سال از تأسیس دانشگاه هنوز مجال تشکیل اجتماع علمی را نیافته و مفهوم نوین علم را آنگونه که در دنیای پیشرفته مرسوم است، به رسمیت نشناخته، تلاش کنیم.
منبع:
تنظیم برای تبیان:
ا.م.گمینی
دکتر حسابی واقعی کدام است؟
مطالب مرتبط با دکتر حسابی واقعی کدام است؟
پسورد فایل:
برچسب ها: حسابی, دکتر, واقعی, کدام